*स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करणाऱ्या तरुणांसाठी..* *”खबरीलाल”चे खास ”ज्ञानाचा खजिना” सादर*

: 🔵 “तात्काळ शपथ” यामागचा खरा अर्थ

ही घाई नव्हती, तर: ✔️ घटनात्मक कर्तव्य

✔️ देशाची गरज

✔️ प्रशासकीय सातत्य

✔️ राष्ट्रीय एकतेचा संदेश

✍️ राजीव गांधी यांचे प्रसिद्ध विधान

इंदिरा गांधींच्या अंत्यसंस्कारावेळी त्यांनी म्हटले:

“माझ्या आईचे रक्त देशाच्या मातीशी मिसळले आहे,

आणि त्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब भारताला मजबूत करेल.”

: इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर राजीव गांधी यांनी तात्काळ पंतप्रधानपदाची शपथ का का घेतली

🔴 घटना कधी घडली?

31 ऑक्टोबर 1984

सकाळी सुमारे 9:30 वाजता

पंतप्रधान निवासस्थान, सफदरजंग रोड, नवी दिल्ली

स्वतःच्या शीख अंगरक्षकांकडून इंदिरा गांधी यांची हत्या

⚫ देशाची परिस्थिती त्या क्षणी

इंदिरा गांधी या त्या वेळी:

भारताच्या सध्याच्या (सत्ताधारी) पंतप्रधान

देशात आधीच तणाव (ऑपरेशन ब्लू स्टार, पंजाब प्रश्न)

हत्येनंतर लगेचच:

दंगलींची शक्यता

प्रशासकीय पोकळी

आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अस्थिरतेचा धोका

👉 देश नेतृत्वाशिवाय एक क्षणही राहू शकत नव्हता.

🟢 राजीव गांधी यांची निवड का झाली?

1️⃣ घटनात्मक गरज

भारताच्या संविधानानुसार:

पंतप्रधान पद रिक्त राहू शकत नाही

राष्ट्रपतींनी तात्काळ लोकसभेत बहुमत असलेल्या पक्षाच्या नेत्याला पंतप्रधान म्हणून नियुक्त करणे अपेक्षित

त्या वेळी:

काँग्रेस पक्षाला लोकसभेत स्पष्ट बहुमत

इंदिरा गांधी = काँग्रेस नेत्या

राजीव गांधी = काँग्रेसचे नैसर्गिक उत्तराधिकारी नेते

2️⃣ काँग्रेस पक्षाचा निर्णय

इंदिरा गांधींच्या निधनानंतर काही तासांत

काँग्रेस संसदीय मंडळाची तातडीची बैठक

सर्व वरिष्ठ नेत्यांनी एकमताने राजीव गांधी यांचे नाव सुचवले

कारण:

नेहरू–गांधी घराण्याचा वारसा

जनतेचा विश्वास

संकटाच्या काळात स्थैर्य देणारा चेहरा

3️⃣ राष्ट्रीय सुरक्षा आणि स्थैर्य

देशभरात तणाव वाढत होता

लष्कर, पोलीस, प्रशासनाला स्पष्ट नेतृत्व आवश्यक

जगाला संदेश देणे गरजेचे होते की

👉 भारत अस्थिर झालेला नाही

🟣 शपथ कधी घेतली?

31 ऑक्टोबर 1984

संध्याकाळी (सुमारे 6:40 वाजता)

राष्ट्रपती भवन

राष्ट्रपती ज्ञानी झैल सिंह यांनी

👉 राजीव गांधी यांना पंतप्रधानपदाची शपथ दिली

⚠️ लक्षात घ्या:

ही तात्पुरती (Caretaker) शपथ होती

नंतर निवडणुका झाल्या

डिसेंबर 1984 मध्ये काँग्रेसचा ऐतिहासिक विजय

त्यानंतर राजीव गांधी पुन्हा अधिकृत पंतप्रधान झाले

इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर राजीव गांधींची तात्काळ पंतप्रधानपदी शपथ : घटनात्मक गरज की राजकीय अपरिहार्यता?

31 ऑक्टोबर 1984 हा दिवस भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील सर्वात काळा अध्याय मानला जातो. त्या दिवशी सकाळी भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची त्यांच्या स्वतःच्या अंगरक्षकांकडून निर्घृण हत्या झाली. हा केवळ एका नेत्याचा मृत्यू नव्हता, तर संपूर्ण देशाच्या राजकीय स्थैर्यावर आलेला मोठा आघात होता.

इंदिरा गांधी यांच्या निधनानंतर अवघ्या काही तासांत राजीव गांधी यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. या निर्णयावर अनेक प्रश्न उपस्थित झाले—इतकी घाई का? लोकांचा कौल न घेता शपथ कशी काय? पण या घटनेचा सखोल विचार केला असता, ही घाई नसून घटनात्मक जबाबदारी आणि राष्ट्रीय गरज होती, हे स्पष्ट होते.

देश नेतृत्वाशिवाय राहू शकतो का?

इंदिरा गांधी या केवळ काँग्रेस नेत्या नव्हत्या, तर त्या सत्ताधारी पंतप्रधान होत्या. त्यांच्या हत्येमुळे एका क्षणात:

पंतप्रधान पद रिक्त झाले

प्रशासनावर अनिश्चिततेचे सावट आले

देशात दंगली आणि अस्थिरतेचा धोका निर्माण झाला

अशा परिस्थितीत देश एक मिनिटही नेतृत्वाशिवाय राहणे धोकादायक ठरले असते. म्हणूनच नवीन पंतप्रधानाची तात्काळ नियुक्ती ही अपरिहार्य होती.

राजीव गांधींची निवड कशी झाली?

भारतीय संविधानानुसार, लोकसभेत बहुमत असलेल्या पक्षाचा नेता पंतप्रधान होतो. त्या वेळी काँग्रेस पक्षाला स्पष्ट बहुमत होते. इंदिरा गांधींच्या निधनानंतर काँग्रेस संसदीय मंडळाची तातडीची बैठक झाली आणि एकमताने राजीव गांधी यांचे नाव पुढे आले.

राजीव गांधी:

नेहरू–गांधी कुटुंबाचा वारसा लाभलेले

जनतेमध्ये ओळखीचे आणि स्वीकारार्ह व्यक्तिमत्त्व

संकटाच्या काळात स्थैर्य देणारा चेहरा

म्हणूनच राष्ट्रपती ज्ञानी झैल सिंह यांनी त्यांना सरकार स्थापनेसाठी आमंत्रित केले.

शपथ कधी आणि कशी झाली?

दिनांक: 31 ऑक्टोबर 1984

वेळ: संध्याकाळी सुमारे 6.40

स्थळ: राष्ट्रपती भवन, नवी दिल्ली

राजीव गांधी यांनी घेतलेली शपथ ही तात्पुरती (Caretaker Prime Minister) स्वरूपाची होती. त्यानंतर लोकसभा निवडणुका घेण्यात आल्या आणि डिसेंबर 1984 मध्ये काँग्रेसने ऐतिहासिक बहुमत मिळवले. त्यानंतर राजीव गांधी पुन्हा अधिकृतपणे पंतप्रधान झाले.

तात्काळ शपथ – घाई की दूरदृष्टी?

राजीव गांधींची तात्काळ शपथ ही:

सत्तेची हाव नव्हती

लोकशाहीची हत्या नव्हती

तर घटनात्मक सातत्य जपण्याचा प्रयत्न होता

या निर्णयामुळे:

प्रशासनाला स्पष्ट दिशा मिळाली

सुरक्षादलांना आदेश मिळाले

जगाला संदेश गेला की भारत डगमगलेला नाही

निष्कर्ष

इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर राजीव गांधी यांची तात्काळ पंतप्रधानपदी नियुक्ती हा निर्णय भावनेतून नव्हे, तर जबाबदारीतून घेतलेला होता. संकटाच्या काळात लोकशाही वाचवण्यासाठी कधी कधी वेगाने निर्णय घ्यावे लागतात. राजीव गांधी यांची शपथ ही त्याच राजकीय वास्तवाची साक्ष आहे.